تبلیغات
میراث زمان - مطالب واژه شناسی مرمت و معماری
تاریخ : یکشنبه 1393/10/21 | 10:27 ق.ظ | نویسنده : پیمان سلیمانی روزبهانی

فضاهای معماری به لحاظ كاركرد فیزیكی،فرهنگی و اجتماعی

سکو(صفه یا پیرنشین): محلی در دو سوی درب ورودی، برای استراحت در هنگام انتظار، برای ورود یا گفت و گو با همسایه ها
سر در ورودی:‌ هلال تزئینی روی در و تنها قسمت خارج از خانه که اغلب کاشی کاری دارد و معمولاّ طوری ساخته می شد که در زمستانها مانع از ریزش برف و باران بود و در تابستانها نیز مانعی برای تابش مستقیم آفتاب به شمار می رفت. در بالای سردر آیاتی از قرآن کریم یا عبارات مذهبی نوشته می شد تا هنگام ورود و خروج از زیر آیات قرآنی یا روایات و عبارات دینی عبور کنند.
درب ورودی: در بیشتر خانه های سنتی، درهای ورودی دو لنگه و چوبی هستند و هر لنگه کوبه ای نیز دارد. زن ها حلقه ای که صدای زیری داشت، به صدا در می آوردند و مردها کوبه ی چکشی شکل را که صدای بمی داشت.
هشتی: بلافاصله پس از ورودی به فضای هشتی می رسیم. اغلب به شکل هشت ضلعی یا نیمه هشت ضلعی و یا بیشتر مواقع چهار گوش است. هشتی دارای سقفی کوتاه و یک منفذ کوچک نور در سقف گنبدی شکل ان است و عموماّ سکوهائی برای نشستن در آن طراحی شده است. هشتی برای انشعاب قسمت های مختلف خانه و گاه برای دسترسی به چند خانه ساخته می شد. در خانه های بزرگ، اندرونی و اقامتگاه های خدمتکاران نیز به هشتی راه داشتند و اغلب برای جدا سازی آقایان و خانم ها دو قسمتی ساخته می شد.
دالان (راهرو): د الان راهروی باریکی بود که با پیچ و خم وارد شونده را از هشتی به حیاط خانه هدایت می کرد. پیچ و خم دالان برای رعایت حریم خصوصی خانه بود تا عابر نتواند سریعاً فعالیت های جاری در حیاط را متوجه شود.
حیاط: حیاط در خانه های قدیمی مرکز و قلب ساختمان بود. حیاط مرکزی همراه با ایوان در هر سمت، ویژگی بود که از گذشته های دور در معماری ایرانی حضور داشت؛ البته این امکان وجود داشت که حیاط از نظر هندسی مرکز خانه نباشد اما از نظر زندگی و انجام فعالیت ها و ایجاد ارتباط بین قسمت های مختلف خانه، تعبیه دید و سایر مسائل مرکز خانه محسوب می شد. حیاط محلی برای برگزاری مراسم مختلف نظیر مراسم مذهبی ، عروسی و تجمع اقوام بود. معمولاً چهار گوش بود. ابعاد حیات را تعداد و عملکرد فضاهای اطراف ان تعیین می کنند. هر حیاط معمولاً یک حوض و چند باغچه دارد که بسته به شرایط مختلف محلی نظیر آب و هوا و عوامل فرهنگی اشکال متفاوتی می یابد. سازمان دهی فضاهای محصور حیاط به گونه ای بود که با تغییرات فصلی و کارکردها ی مختلف اتاق های مجاور متناسب باشد.
حوض و باغچه: در حیاط سازی خانه های قدیمی حوض و باغچه معتبرترین عناصر حیاط سازی به شمار می رفت.
تالار: این عنصر عموماً فضائی بود با تزئینات بسیار زیبا و پرکار که در کنار اتاق های ساده زندگی در خانه های سنتی کاملاً مشهود بود. تالار با گچبری، آئینه کاری، نقاشی روی گچ، مقرنس و با نقاشی روی چوب تزئین می شدند. جبهه رو به حیاط تالار با ارسی های ۵ دری یا ۷ دری به حیاط خانه مربوط می شدند. تالار برای پذیرایی از مهمانان محترم و مخصوص مورد استفاده قرار می گرفت.
نشیمن: نشیمن،‌ اتاق هائی بود که از تالار اهمیت کمتری داشتند و از اتاق های ساده مهمتر بودند نشیمن، محل تجمع افراد خانواده ومهمانهای بسیار نزدیک به حساب می آمد این عناصر از نظر تزئینات بسیار ساده بودند.
آشپزخانه: معمولاً مربع یا مستطیل است. نزدیک آب انبار و چاه آب قرار دارد. در درون آشپزخانه، محلی برای پخت و پز، ذخیره ی چوب و تنور پخت نان و در درون دیوار آن تاقچه ای برای قرار دادن ابزار آشپزی و غذل تعبیه شده است. آبریزگاه (توالت) و حمام: در سطح پایین تری قرار می گرفتند: نخست به دلیل سهولت در استفاده از آب و زهکشی آن؛ دوم گرمای آن. حمام به دو بخش تقسیم می شد: یکی برای تعویض لباس (سر بینه) و دیگری برای شست و شو (گرم خانه)
جهت خانه ها: جهت خانه تابع زاویه ی نور خورشید و قبله است. هر وجه خانه برای فصل خاصی از سال مناسب بود و عناصری مانند تالار، بادگیر، پنج در ع سه دری و ارسی در شمار راه حل ها بودند. در اکثر قریب به اتفاق خانه های سنتی، محور اصلی بنا، محور شمالی جنوبی بودند و بهترین موقعیت را برای گرفتن نور خورشید داشتند تا در روزهای گرم تابستان از سایه و در زمستان از گرمای خورشید برخوردار باشد؛ فضاهای اصلی زندگی نیز در دو سمت شمالی و جنوب ساخته می شدند و فضاهائی که اهمیت کمتری داشتند،‌ به خصوص فضاهای خدماتی در دو سمت شرق و غرب ساخته می شدند.
فضاهای معماری به لحاظ كاركرد متناسب با اقلیم

معماری ایرانی که ابتدا در محدوده ی فلات ایران و سپس در حوزه نفوذ فرهنگ ایرانی شکل گرفت، همچون همه ی معماری هایی که ریشه در فرهنگ بومی دارند، به اقلیم توجه داشته و تا پایان دوره ی قاجار آثار با ارزشی از خود به جا گذاشته است.
بررسی نمونه های به جا مانده نشان می دهد:
رنگهای به کار رفته در تزیینات ساختمانها متأثر از ویژگی های اقلیم گرم و خشک بوده اند. مصالح ساختمانها، علاوه بر توانایی های سازه ای و توجه به مسائل اقتصادی و تأمین مصالح از نقاط نزدیک، بهترین شکل بهره برداری از انرژی محیط بری را نشان می دهند. سازه های طاقی در این بناها نشان دهنده ی رابطه ی اقلیم و معماری هستند. حتی در نقوش تزیینی رد پای خورشید را به عنوان مهمترین عامل اقلیمی در نقوشی با نام شمسه و چرخ خورشید می توان دید.
حیاط نارنجستان
در کتاب فرهنگ مهرازی ایران، نارنجستان چنین تعریف شده است: میان سرایی که می توان آنرا سر پوشیده کرد و در باغچه ی آن در ختان نارنج و غیره پرورش داد.
حیاط نارنجستان حیاطی کوچک در مجموعه ی اندرونی بوده که علاوه بر تأمین نور فضاهای اطراف، امکان نگهداری گیاهانی را که نسبت به یخبندان شبهای زمستان مناطق کویری حساس هستند فراهم می کرده است. ابعاد کوچک آن و مجاورت با طاق ها و توده های ساختمانی که در طول روز با انرژی خورشید گرم می شدند موجب می شده که با تخلیه ی این انرژی در طول شب، دمای فضای محدود حیاط بالای صفر حفظ شود، و حتی در برخی موارد این حیاط ها سقفی با یک سوراخ بزرگ در مرکز دارند که در زمستانهای خیلی سرد امکان پوشاندن آن با پارچه و جود داشته است.
این حیاط ها به ندرت در محور های اصلی بنا و بیشتر در گوشه ها و فضاهایی که مشکل نور گیری داشتند ساخته می شدند. الگوی معمولی آنها مربع ۹ قسمتی است که در هر وجه آن یک فضای سه دری قرار می گرفته یا هشت ضلعی بوده اند. در برخی موارد با گوشه سازی، نوعی گنبد ناقص روی آنها ساخته می شده ، تزیینات این فضا که تحت تأثیر تزیینات اتاق ها و فضاهای جانبی هم بوده، به شکل گلویی آجرکاری یا آجر لعاب دار بوده است.
گودال باغچه
گودال باغچه یا باغچال در وسط حیاط مرکزی ساخته می شده و یک طبقه در داخل زمین فرو می رفته است. نمونه های این فضا در اقلیم های بسیار خشک کویری از جمله در کاشان، نایین و یزد دیده می شود. گودال باغچه علاوه بر تأمین خاک مورد نیاز خشت های استفاده شده در بنا، امکان دسترسی به آب قناط را هم فراهم می کرده. این مساله، در شهر هایی مثل نایین که یک شبکه ی پیچیده ی قنات داخل شهر داشته اند بسیار مهم بوده است. بنابر این معمولاً در گودال باغچه آب روانی می بینیم که حوض میانی را پر می کرده و سر ریز آن به خانه های دیگر می رفته است. در حاشیه ی این حیاط اغلب رواق و گاه چند اتاق به شکلی نیمه باز ساخته می شده و کاشت درخت انار، پسته و انجیر در این گودال باغچه ها مرسوم بوده است. با توجه به کوچکتر و پایین تر بودن این حیاط ها و استفاده از رطوبت و خنکی زمین، علاوه بر رطوبت گیاهان و خنکی آب، در واقع فضایی به مراتب اقلیمی تر از حیاط شکل می گرفته است.
گودال باغچه ی خانه ی پیر نیا در نایین و مسجد مدرسه ی آقا بزرگ در کاشان نمونه های خوبی از این فضاها هستند. معماری خانه طباطبایی ها به شیوه گودال باغچه متقارن و درون گرا است، در کویر خانه ها را گود می ساختند تا بنا عایق حرارت و صدا بوده ودسترسی به آب قنات هم راحت تر و در مقابل زلزله مقاوت تر باشد.
بام
بام در معماری ایران به جرأت بخشی از فضای زندگی است و علاوه بر وجود حجم های پیچیده و زیبا، به عنوان حیاط هم مورد استفاده قرار می گرفته است. در شهرهایی چون نایین در برخی از بناها با دیوار های صندوقه چینی شده، اطراف بام را تا حدود یک متر و نیم بالا آورده و نوعی حیاط در بام بوجود می آوردند که در شب های تابستان برای خواب استفاده می شده است. همچنین این دیوارها با سایه اندازی بر بخشی از بام در ساعات مختلف روز نقش اقلیمی ثانویه ای نیز داشته اند. چنین فضاهایی در مساجد نیز مورد استفاده بوده است. در مسجد سپهسالار در بالای بام وضو خانه ای که چهل شیر نام دارد، این فضا به همین شکل وجود دارد. نمونه ی دیگر خانه ی عباسیان کاشان با چنین حیاطی در بام است که در آن معماران با قاب بندی های ظریف از مشبک آجری، امکان تهویه را نیز فراهم آورده اند.
سرابستان
باغ کوچکی بوده که کنار خانه ساخته می شده و تأثیر اقلیمی زیادی بر خانه داشته است. نمونه ی بسیار خوب آن در کنار خانه ی پیر نیا در نایین در قسمت جنوبی حیاط وجود دارد، در واقع متمو لین با ساختن چنین فضایی نوعی ییلاق در کنار خانه ی خود بوجود می آورده اند.
زمستان نشین
اگرچه زمستان نشین پیش از آنکه نام فضای معینی باشد، به همه ی فضاهایی که در وجه شمالی حیاط ساخته می شوند تا از آفتاب زمستان که با زاویه ای مایل به درون اتاقها می تابد استفاده کنند، گفته می شود اما مجموعه ی معینی از فضاها با رابطه ای خاص،‌ مجموعه ی فضاهای زمستان نشین را تشکیل می دهند که عبارتند از سه دری،‌ پنج دری و شکم دریده، که روی محور اصلی قرار می گرفته اند و دو فضای ارتباطی که می توانند راهرو یا تختگاه باشند و گوشواره هایی که از سه دری، اتاق ارسی یا تهرانی و اتاق دو دری تشکیل شده اند و گوشه های این بخش را تشکیل می دهند.
فضای اصلی زمستان نشین روی محور اصلی قرار گرفته و برای ورود بیشتر نور خورشید اغلب پنجره های آنرا از ارسی های بزرگ می ساخته اند. داخل فضاهای مرکزی با توجه به بسته بودن فضا، تزیینات پیچیده ای چون قطارهای مقرنس و آیینه کاری های بسیار پیچیده دیده می شود.
تابستان نشین
تابستان نشین نیز موقعیتی مانند زمستان نشین دارد با این تفاوت که در وجه جنوبی حیاط قرار گرفته است تا در تابستان از تابش مستقیم آفتاب در امان بماند و روی محور اصلی آن معمولاً فضای نیمه باز با تالار قرار می گیرد.
این تالارها و ایوان ها جز در مواقع بسیار سرد سال مهمترین فضایی زندگی در خانه بوده اند، و اگرچه همیشه تزیینات داشته اند، اما با توجه به باز بودن و نفوذ گرد و خاک، از تزیینات بسیار پیچیده در آنها پرهیز و به نقوش ساده ی گچی در ترکیب با آجر یا سیم گل قناعت می شده است.
حسینیه ی خانه ی بروجردی ها که فضای بسیار پیچیده با تزیینات ترکیبی کم نظیری در تابستان نشین آن دیده می شود، از نمونه های استثنایی این مجموعه فضا است. در شهرهای سرد سیری چون تبریز، زنجان، اردبیل، عملاً وجه تابستان نشین از بنا حذف شده و فضای نیمه باز ایوان را هم ندارند.
بهار خواب
این فضا همان مهتابی است و در مناطقی از خراسان تخ بوم (تخت بوم) نیز نامیده می شود. این فضای بدون یقف در مجاورت حیاط و در طبقات بالاتر از اول ساخته می شود و شب های تابستان در آن می خوابند و بسته به محل استقرار آن، در ساعاتی که دیوارهای اطراف بر آن سایه ی مناسب می اندازد از آن استفاده می شود. در بهار و پاییز در تمام ساعات روز و در تابستان شب ها قابل استفاده بوده است.
این فضا در دوره ی قاجار به مسجد مدرسه ها نیز راه یافت و نمونه های زیبایی از آن را در مسجد سید اصفهان، مسجد سلطانی سمنان و مسجد سپهسالار تهران می توان دید و در مناطق گرم و مرطوب چون دزفول و شوشتر جزء جدایی ناپذیر خانه های مسکونی است. تزیینات رایج این فضا از جنس تزیینات نمای رو به حیاط است.
اتاق کرسی
این اتاق در مجموعه ی زمستان نشین و اغلب در گوشه های این بخش که در و پنجره ی کمتری به حیاط دارند، ساخته می شده تا در زمستان با بستن در و پنجره ها بتوان آنرا گرم کرد. در وسط اتاق، چال کرسی قرار داشته و ابعاد اتاق تابع ابعاد کرسی بوده، چون دیواره های آن برای تکیه دادن مورد استفاده قرار می گرفته اند. این فضا در همه خانه های اقلیم سرد و کوهستانی وجود دارد. این اتاق در مناطق پر شیب در پشت اتاق ها و داخل کوه کنده  می شده و فاقد پنجره بوده است. این بخش در خانه هایی که حیاط بیرونی داشتند، گاه روی محور اصلی که شکم دریده یا چلیپا بوده نیز قرار می گرفته است. در خانه ی حیدرزاده تبریز اتاق کرسی الگوی شکم دریده دارد. که با توجه به استفاده ی این اتاق در شب و در بخش های خصوصی خانه تزیینات مفصلی ندارد. در خانه ی پیرنیا در نایین این اتاق با استقرار در محور اصلی، تزییناتی بسیار ظریف با لایه کاری گچی دارد.
پایاب
محل دسترسی به آب قنات در حیاط خانه ها و مساجد است و نمونه های عمومی آن نیز در شهرهایی همچون نایین به چشم می خورد. الگوی معمول آن هشتی است که با اتاق ترکی یا کلمبه پوشانده و در مسیر قنات در مرکز آن یک حوض ساخته می شود. نکته اقلیمی، هوای بسیار خنک آن در تابستان است که علاوه بر استفاده به عنوان یخچال برای نگهداری مواد غذایی، در مواردی برای خواب نیم روزی نیز مورد استفاده قرار می گرفته است.
احتمالاً می توان بین پایاب و پادیاو رابطه ای برقرار کرد، فضایی که به گفته ی استاد پیرنیا با مهاجرت به اروپا پاسیو را بوجود آورده است. نمونه های عالی پایاب در مسجد جامع نایین، مسجد جامع نطنز، مسجد جامع یزد و خانه های تاریخی یزد از جمله خانه ای که امروز به هتل کهن کاشانه تبدیل شده دیده می شود.
حوض خانه و سرداب
اگرچه گاه به تالار اصلی تابستان نشین نیز گفته می شود، اما به طور مشخص زیرزمینی است که در زیر تابستان نشین ساخته شده و مانند ایوان، فضایی نیمه باز است و اغلب یک حوض نیز دارد. در خانه عباسیان کاشان، نمونه های عالی حوض خانه و سرداب وجود دارد. در کاشان فضاهای بسیار متنوعی با عنوان حوض خانه در طبقه همکف یا زیر زمین یا در گوشه ها به چشم می خورد. در این شهر به زیرزمین های گود که در زیر هریک از وجوه ساختمان مخصوصاً تابستان نشین ساخته می شود و اغلب الگوی شکم دریده دارند، سرداب می گویند. در شهرهایی چون تبریز که فاقد تابستان نشین هستند، حوض خانه در زیر فضای اصلی زمستان نشین با در و پنجره ساخته می شود.
در کاشان فضاهای حوض خانه وسرداب معمولاً تزیینات یزدی بندی و با مصالح گچ یا سیمبل دارند. در مقابل در تبریز تزیینات آجری مخصوصاً با آجرهای رنگی و استفاده از کاربندیهای پیچیده در مرکز فضا بسیار رایج است. مهمترین الگوی مورد استفاده در حوض خانه ها، شکم دریده است. معمولاً امتداد بادگیرها به این فضا می رسد و عبور باد از روی آب حوض، هوایی لطیف در این فضا بوجود می آورد.
شوادان
این فضا که شبادان، شبابیک، خیشخان و بادکش نیز نامیده می شود به طور مشخص در شهرهای دزفول و شوشتر دیده می شود. و زیر زمینی با عمق بسیار زیاد است. با توجه به ویژگی خاک این دو شهر، در واقع در دل زمین حفر می شود و معمولاً فاقد مصالح بنایی است و حداکثر در مواردی بخش هایی از دیواره ی آنرا با گچ می پوشانند. سقف آن گنبدی و فاقد سازه است. در بالاترین قسمت سقف، سوراخی وجود دارد که معمولاً به کف حیاط می رسد.
این فضا که گاه ۶ تا ۷ متر در زیر زمین پایین می رود به زیر حریم مالکیتی خانه ی مجاور نیز نوفذ می کند.
شوادان ها علاوه بر مکش سوراخ بالا که موجب جریان هوا می شود، از پدیده ی نفوذ تأخیری فصول در زمین استفاده می کنند. در چنان عمقی معمولاً با دمای یک یا حتی دو فصل قبل روبرو هستیم.
شوادان ها عملاً تزییناتی ندارند و اغلب الگوی فضای مشخصی در آنها دیده نمی شود، اما در نمونه های عالی الگوی شکم دریده یا چلیپا دارند.
شبستان
این فضا در مساجد به عنوان نماز خانه در دو طرف گنبد خانه یا اطراف ایوان ها شکل می گیرد و معمولاً در زمستان بیشتر استفاده می شود. به زیر زمین خانه های شوشتر و دزفول هم شبستان گفته می شود که معمولاً حدود ۵/۱ تا ۲ متر در زمین فرو رفته و پنجره هایی به حیاط دارند و حد فاصل شوادان و طبقه ی اول اند. از این فضا در ساعاتی از روز در تابستان و  در بهار و پاییز و در مواردی به عنوان انبار نیز استفاده می شود. سازه و تزیینات آن آجری و پلان آن امتداد پلان طبقه ی اول است. در کاخ های قدیمی به حرمسرا نیز گفته می شود، در این صورت تزیینات پیچیده تری داشته اند.
شناشیل
این فضا که مختص مناطق جنوبی ایران بخصوص بوشهر است، نوعی بالکن به سمت بیرون خانه و روی معبر عمومی است. که با چوب ساخته شوده و پیرامون آن با نرده های مشبک پوشیده می شود.تا هوا به راحتی در آن جریان یابد. در برخی از موارد سقف ندارند. نمونه هایی از این فضا در برخی از خانه های شیراز نیز دیده شده است.
آب سرا
به ساختمانهای ییلاقی گفته می شود که در میان استخر یا دریاچه و برای استفاده از رطوبت و چشم انداز آب ساخته می شوند. نمونه های عالی آن شاه گلی در تبریز و چشمه علی دامغان هستند.
کنده
فضایی است که دردل زمین کنده شود. نمونه های عالی آن روستای کندوان در اسکو و میمند اند، ولی در بسیاری از خانه های کوهستان، قسمت های پشتی فضا را به شکل پستو در دل زمین می کنند که کیفیت اقلیمی بسیار مناسبی در زمستان وتابستان بوجود می آورد و گاهی به عنوان اتاق کرسی نیز استفاده می شود.
اتاق بادگیر
در تابستان نشین خانه های حاشیه کویر یا حاشیه دریای جنوب، علاوه بر تالار اصلی، در برخی موارد گوشواره ها نیز از جریان هوای بادگیر استفاده می کرده اند. اتاق بادگیر به هر فضایی در طبقه اول تابستان نشین که از هوای بادگیر استفاده کند گفته می شود. تزیینات این فضا همچون تزیینات ایوان است.

منبع: معماری خانه های ایران _ دکتر فاطمه کاتب intranet.isfahan.ir
فرامرز پارسی (مجله معمار، شماره ۴۸،‌فروردین و اردیبهشت ۸۷)

 




طبقه بندی: اقلیم و معماری، شهر و شهرسازی، فن شناسی مرمت و معماری، واژه شناسی مرمت و معماری،


رخ‌بام، هِرّه‌ای سراسری بر روی بام ساختمان‌ها است که آخرین ابزار فوقانی قَرنیز را تشکیل می‌دهد. قطاربندی تزئینات به‌صورت نواری از تزئینات اصلی ایرانی برای رخ‌بام‌ها است. در معماری یونان باستان بر روی رخ‌بام‌ها معمولاً نقش برجسته‌ای بر روی کتیبه‌ای تخم‌مرغی‌شکل برای تزئین حکاکی می‌شد. ایونی‌ها و رومی‌ها از رخ‌بام‌ها در معماری خود استفاده می‌کردند. واژه رخبام متشکل از دو کلمه «رخ» به معنای رخساره، چهره و عارض که مجازاً برای رو استعمال می‌گردد و «بام» به معنی تمام پوشش بیرونی سقف خانه یا پشت بام می‌باشد.
اصطلاح رخبام در معماری به جزیی از اجزای بنا گفته می‌شود که برای حفاظت از مرز همرسی بام و نما ساخته شده و چون در نمای ساختمان هم دیده می‌شود، حالت تزییناتی نیز بدان می‌داده‌اند. پس از ناودان که به سبب حجم زیاد آب موجود در آن، به عنوان یکی از مهم ترین نقاط ضعف و فرسایش هر بنا شناخته می‌شود، تقاطع جداره و سطح بام نیز یکی دیگر از مقاطع بسیار آسیب پذیر در برابر عوامل جوی به شمار رفته، و تخریب بنا همواره از این نواحی آغاز می‌گردد. به همین دلیل در معماری سنتی تمهیدات بسیار گسترده یی جهت جلوگیری از فرسایش این بخش‌ها درنظر گرفته شده‌است که ساخت رخبام نیز از این دست می‌باشد.
نحوه ارتباط رطوبت با نمای ساختمان
رطوبت آب باران بر هر یک از بخش‌های سه‌گانه نما (ازاره، جداره، رخبام) تأثیرات مخرب متفاوتی دارد و هر چه از نفوذ و ارتباط رطوبت با این اجزاء کاسته شود، تخریب و فرسایش آنها نیز کاهش می‌یابد.
ازاره
ازاره بنا تحت تأثیر آب‌های روان، ترشحات آب‌هایی که بر روی زمین ریخته می‌شود، و رطوبت بالارونده از پی و زمین زیر پی قرار دارد. برای محافظت این قسمت از نما تدابیری اعمال می‌گردد که از آن جمله می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
الف) بکارگیری مواد و مصالح مقاوم در ازاره مانند سنگ، آجر، چوب، فلز و...
ب) سکو چینی و کرسی چینی زیر دیوار
ج) احداث ناکش برای دفع رطوبت
د) شیب بندی برای دور نمودن آب‌های سطحی از ازاره.
جداره
جداره بنا حد فاصل بین ازاره و رخبام است و غالباً دارای اجزاء مختلفی همچون بازشو‌ها، در‌ها، پنجره‌ها، قاب بندی، تزئینات، لغاز، تاق نما و... می‌باشد. سطوح پر و خالی جداره و مصالح بکار رفته در اجزای آن، به سبب وجود بخش‌های مختلف با فرم‌ها و اشکال متفاوت، متنوع بوده و به فرسایش و تخریب مضاعف این بخش از نما می‌انجامد. تدابیر مختلفی برای کاستن از اثرات فرسایشی رطوبت بر جداره اعمال گردیده‌است که برخی از آنها عبارتند از:
الف) دفع بخشی از آب توسط رخبام،
ب) مقاوم‌سازی نما با کاهگل و مواد افزودنی همچون کتیرا و مانند آن،
ج) بکارگیری مواد و مصالح مقاوم و پدیدآوردن فرم‌های برجسته در بنا،
د) استفاده از چادر سراسری برای حفاظت از ارسی‌های چوبی،
ه) استفاده از گلپا (مهتابی)،
و) احداث ایوان سرتاسری جهت حفاظت ارسی‌ها.
رخبام
از آن جا که محل تقاطع جداره و بام مرز آغاز فرسایش است، بنابراین باید تدبیری جهت جلوگیری از حرکت آزادنه آب باران از سمت بام بر روی جداره انجام گیرد. تمهیدات مختلفی برای کاهش این تخریب و فرسایش اعمال شده‌است و به این منظور رخبام را با طیف گسترده‌ای از مصالح ساده- مانند کاهگلِ پُرکاه، ردیفی از آجرهای معمولی تا آجر‌های ویژه، کاشی تا تزئینات پرهزینه و هنرمندانه بر روی مصالح مانند نقاشی، خراطی، منبت کاری و... - و به حالات مختلف پوشش داده‌اند که راه‌های گوناگون حفاظت و دفع رطوبت از نمای بنا نیز به دنبال آن شکل می‌گیرد.

عوامل تأثیر گذار بر فرم، ابعاد و مصالح به کار رفته در رخبام عبارتند از:
الف) میزان بارندگی و سرعت باد در منطقه،
ب) مواد و مصالح به کار رفته در سازه اصلی، نماسازی و تزئینات بیرونی نما،
ج) مواد و مصالح به کار رفته در ناودان.

انواع رخبام
در هر یک از مناطق ایران، رخبام به اشکال مختلف و با مواد و مصالح گوناگون اجراء گردیده و به نام‌های مختلفی از جمله شیرسر (اصفهان)، سوباته (کردستان)، شرفی (یزد)، شرفه (تبریز)، هره (مناطق خشک)، کله شیری (گیلان و مازندران)، و دامنه (مناطق کوهستانی و پر باران) نامیده می‌شود.
گُرده ماهی
آخرین جداره نما و قسمتی از بام را به شکل گرده ماهی (به صورت منحنی) شکل می‌دهند تا علاوه بر کاهش فرسایش رخبام، به خروج آب نظم و نسق دهند. کاه گل بکار رفته در گرده ماهی عموماً نسبت به باقی کاه گل‌های بکار رفته در بنا پُرکاه تر است.
دندانه موشی
نوع دیگری از رخبام با بکار بردن یک لایه آجر رگی رخبامی (آجری مستطیل شکل که پهنای آن در نما دیده می‌شود.) اجرا می‌گردد. این لایه آجر، در برخی موارد به تنهایی و به طور ساده، گاه به صورت آجرهای مُهری، و در بعضی بناها نیز به همراه لایه یی از کاشی به کار رفته‌است. این کاشی‌ها معمولاً به گونه یی قالب زده می‌شوند که در نما به شکل دندانه موشی دیده شوند، و در مواردی که آجر مُهری بکار رود، حالت دندانه موشی تنها به صورت نقشی بر آجر به چشم می‌خورد. در اجرای تمام این حالات از ملات گچ برای نصب آجر بهره گرفته می‌شود.
شیرسر
رخبام‌های نواحی اصفهان شیرسر نامیده می‌شوند. شیرسر به معنای «شیرسار، گرزی که سری چون شیر دارد» می‌باشد. این واژه اصطلاح رایجی است که همواره توسط شادروان استاد پیرنیا استفاده می‌شده‌است.
شیرسرها که با مصالح چوبی اجرا می‌شوند، کم ترین رابطه را با پوشش اصل بنا یا بام دارند و مستقلاً در لبه بام احداث شده تا جداره بنا را از برف و باران محافظت نمایند. بهترین نمونه شیرسرها را در ارگ کریمخانی شیراز می‌توان مشاهده نمود که این شیرسرها تا حدود یک متر پیش آمدگی دارند.
فرم سازه یی شیرسر
دستک‌های چوبی (با تزئینات چوب بری شده) با مقطعی به ابعاد حدود (۵×۵) سانتی‌متر به طول بیش از ۵۰ سانتی‌متر به فاصله ۳۰ سانتی‌متر از هم و با شیب ۳۹ درجه روی جرز بنا کنسول می‌شوند. این دستک‌ها بر روی دو تکیه گاه اصلی که فقط بار مرده را تحمل می‌نمایند قرار دارند. این تکیه گاه‌ها به صورت دو تیر سراسری، یکی در منتها الیه دستک و دیگری همباد جداره بنا قرار می‌گیرد و پس از نصب منظم دستک‌های چوبی در سراسر طول تیرهای یادشده، شیرسر‌ها در پشت یا روی آن اجرا می‌شوند.
جاسازی لازم برای نصب قاب‌های چوبی نقاشی شده یا ساده، منبت کاری و یا حتی قاب‌های حلبی به روش‌های بسیار متفاوتی در طرفین دستک انجام می‌شود. نوک شیرسرها ممکن است گاهی دالبری یا مستقیم باشد.
شیرسرها در مواردی که طول کنسول شیرسر بیش از۵۰ سانتی‌متر باشد، مشکلات ایستایی پیدا کرده و در صورت افزایش طول، نیاز به تمهیدات مختلفی جهت پایدارسازی می‌یابند. در سقف‌های چوب پوش، تیرهای سقف پس از عبور از روی شاه تیر (یا کلاف سراسری چوبی) حدود یک متر به طرف بیرون بنا کنسول شده و قاب‌های تخته یی روی آن (در درون محل ابزار خورده) نصب می‌شوند. ممکن است جهت جلوگیری از کمانه کردن سر کنسول قطعه‌های تزئیناتی و سازه یی به تیرهای سقف نصب گردند تا کمانه کردن تیر را به حداقل برسانند.
شرفی
در نواحی یزد، رخبام‌ها شرفی نامیده می‌شوند که در گویش ترک زبانانِ تبریزی «شرفه» گفته می‌شود.
شرفی بیرون آمدگی بسیار اندکی از لبه بام دارد و به صورت فرمی در درون آجر اتفاق می‌افتد. شرفی‌ها از مواد و مصالح مقاوم در برابر رطوبت ساخته می‌شوند که آب باران را به طرف بام هدایت کرده، از طریق ناودان به خارج انتقال داده و از جاری شدن آب برف و باران بر روی جداره بنا جلوگیری می‌کند.
شرفی‌ها دارای تزئینات بسیاری می‌باشند که بخش عمده یی تزئینات آجری می‌باشد که به صورت رگی و در بعضی موارد به صورت هره اجرا می‌گردد.
انواع شرفی
شرفی‌ها (بدون احتساب دست انداز) به دو گروه اصلی تقسیم می‌شوند:
شرفی‌های آجری
برای ساخت این نوع شرفی، از آجرهای مختلفی استفاده می‌شود که تعدادی از آن‌ها عبارتند از:
آجر آبمالِ واکوب
خشت را پس از بیرون آوردن از قالب با چوبی ماله مانند واکوب کرده و با دست آغشته به آب رویه آنرا صاف نموده، سپس به کوره می‌برند (آب کشیده شده بر روی خشت باعث بوجود آمدن یک لایه صیقلی یکدست می‌گردد که پس ازپخت آجر حالت لعاب می‌یابد).
آجر پیش بُر
این نوع آجر با بریدن و حذف بخشی از لبه‌های خشت مربع یا مستطیل ساخته می‌شود. بدین منظور خشت یا سفال را قبل از خشک شدن کامل به وسیله سیم و یا تیغه یی برنده به شکل مورد نظر برش داده و پس از خشک شدن کامل، در کوره می‌پزند.
آجر قالبی
این گونه آجرها دارای اندازه‌های و شکل‌های مختلف هندسی و غیرهندسی، به ویژه دوردار، هستند که به صورت‌های پَخ، نیم گرد، فتیله، دندان موشی، سینه کفتری و لب شتری دیده می‌شوند.
سنگ تراش
سنگ تراش‌ها به صورت درپوش برای محافظت لایه زیرین به کار گرفته شده و عموماً پهنای آن به اندازه جرز دست انداز می‌باشد.
شرفی‌های لعابی
در اجرای این شرفی‌ها، پس از لعاب دادن بخشی از آجر یا سفال که در برابر عوامل جوی قرار خواهد گرفت، آن‌ها را در رخبام به کار می‌برند. این کار (استفاده از لعاب بر روی آجر یا سفال)، ضمن بالا بردن مقاومت مصالح در برابر رطوبت، رنگ را نیز در تزئینات مطرح می‌نماید. برای ساخت، ابتدا سفال یا آجر را (به هر شکلی که تولید شده باشد) با سمباده تمیز پرداخت کرده و سپس لعاب داده و در کوره می‌پزند. لعاب به کار رفته عموماً به رنگ آبی آسمانی یا بنفش بوده و نقش قالب آنها صابونی می‌باشد که گاهی نقوش نیم دایره هم در آنها دیده می‌شود و با کنار هم و یا روی هم قرار دادن شان، فرم‌های ترکیبی بسیاری به وجود می‌آید.
هره
«هره» به معنای گیاهی غوزه دار و کنگره‌دار مانند غوزه خشخاش می‌باشد، اما در معماری، قرار دادن خشت یا آجر را بر سطح باریک آن با حداقل نما- یا به عبارت دیگر دارای کمترین سطح در برابر عوامل جوی- را «هره چینی» گویند. در آخرین بخش فوقانی بنا، یعنی رخبام، که بار مرده حاصل از مواد و مصالح بر روی آن وجود ندارد، آخرین رگ آجر چینی وظیفه جلوگیری از فرسایش و فرو ریختن بخش فوقانی بنا به واسطه نیروهای افقی را بر عهده دارد. رخبام آجری به صورت هره که همباد بنا ساخته می‌شود باران را از جداره آن دور می‌کند. عموماً جهت هره چینی رخبام از آجرهای بکار رفته در ساخت بنا استفاده می‌شود و حتی المقدور آجرهای پخته تر را در ساخت رخبام به کار می‌برند. در هره چینی رخبام که بر روی انتهای جرز جداره انجام می‌شود، ستبرای جرز از یک تا چند ردیف آجر با رعایت ضرایب آجر متغیر است. در بعضی موارد که ستبرای جرز رگ چین شده زیاد باشد، به طور متناوب از آن کاسته سپس اقدام به احداث هره چینی می‌نمایند.
در رخبام کاروانسرای میاندشت و مسجد امام اصفهان، ستبرای جرز از ابعاد آجرهای ویژه هره تبعیت می‌نماید.
در مسجدجامع قزوین آجر هره با ۴۵ درجه دوران از حالت قائم، در رخبام به کار رفته‌است. در این حالت، علاوه بر آن که حجم ملات به کار رفته بسیار زیاد است، ایستایی قرنیز هم به مقاومت و چسبندگی ملات بستگی پیدا می‌کند.

مقایسه تطبیقی روش‌های آجر چینی
به طور کلی آجرها به سه صورت در بنا بکار برده می‌شوند که عبارتند از:

رگی، تیغه و هره.
در رخبام‌ها بهترین روش آجر چینی روش هره می‌باشد و پس از آن روش رگ چین و نامتعادل ترین روش جهت استفاده تیغه‌است.
روش هره چین به سبب سطح زیاد ملات خور نسبت به دو روش دیگر (رگ چین و تیغه) دارای استحکام بیشتری است.
بخش‌های هاشور خورده در شکل زیر، سطوح رؤیت شده آجر یا خشت را در هر روش نشان می‌دهد.
هره، رگ چین و تیغه با یک حرکت دورانی ۹۰ درجه قابل تبدیل به یکدیگرند. تیغه با ۹۰ درجه دوران حول محور Xها به رگ چین تبدیل می‌شود، هره با ۹۰ درجه دوران حول محور Zها به رگ چین تبدیل می‌گردد، و تیغه با ۹۰ درجه دوران حول محور Yها تبدیل به هره می‌شود.
1. بخش انتهایی در هره چینی عملاً مانند تیغه عمل کرده و ناایستا می‌باشد و به همین دلیل معمولاً تخریب از این نقطه شروع می‌گردد.
بستن کار
شروع و اتمام دو شرفی یا دو جرز متقاطع با زاویه قائمه- یا همان بستن کار- می‌تواند به روش‌های زیر اجرا گردد:
الف) با آجر رگ چین
•جرز با ضخامت یک آجر در طرفین، فصل مشترک رگ چین (خانه آیت اله یزدی)
•جرز با ضخامت بیش از یک آجر، هره از طرفین تا به ابعاد یک آجر برسد.
ب) با بلوک گچ: مانند کاروانسرای میاندشت که با استفاده از یک فرم هرمی شکل کار را به پایان رسانیده‌اند.
ج) با قطعه سنگ: مانند کاروانسرای رباط کریم.
د) دوران آجر حول محور قائمه:
• با دوران آجر حول محور Zها، آجرها به رگ چین تبدیل شده و کار به اتمام می‌رسد.
• در جرزهایی که همدیگر را با زوایای ۹۰٬۱۳۵، ۲۲۵و۲۷۰ درجه قطع می‌کنند، هره‌ها با زاویه یی برابر زاویه تقاطع دو جرز دوران می‌کنند که در برخی موارد تیزی زاویه برخورد نیز گرفته می‌شود. در جرزهایی که با زوایای ۹۰ و ۱۳۵ درجه همدیگر را قطع می‌کنند تفاوت هرز ملات درنمای کار است در حالی که جرزهای متقاطع با زوایای ۲۲۵ و ۲۷۰ درجه، تفاوت هرز ملات در پشت کار است.

ترکیب جرز رگ چین با هره که به سه صورت می‌تواند اتفاق افتد:

•هره و جرز با هم برابر باشد.

•ضخامت هره بیشتراز جرز باشد.

•ضخامت جرز بیشتراز هره باشد؛ که در این حالت جرز از سمت بام با پلانی شدن ضخامتش کاسته شده تا همپای هره شود.

کله شیری
رخبام در منطقه گیلان و مازندران «کله شیری» نامیده می‌شود و به روش اجرای آن اصطلاحاً «سربندی» گویند. کله شیری‌ها با بیرون آمدگی از جداره بنا نقش مهمی در دورکردن آب باران از بدنه ساختمان- خصوصاً در نواحی پر باران خطه شمال- بر عهده دارند. کله شیری‌ها عملاً ادامه سقف بنا و بخشی از آن محسوب می‌شوند. این نوع رخبام‌ها با ادامه بام (پوشش و [سازه بام]ه) تا حدود یک متر بعد از جداره ساخته می‌شوند و به تبع آن، سازه، مصالح و پوشش آنها نیز همانند سقف ساختمان می‌باشد.

سازه کله شیری
کله شیری‌ها از آن جا که خود بخشی از بنا به شمار می‌روند، توسط سقف نگهداری می‌شوند ولی به دلیل بیرون زدگی آنها از جداره، به سبب کنترل نیروهای مخرب وارده حاصل از باد، از تیرهای چوبی که به صورت کنسول به بدنه بنا متصل شده و به موازات و در راستای شاه تیرهای سقف است، استفاده می‌شود. این کنسول‌ها توسط دو تیر سراسری که به موازات جداره بنا قرار گرفته‌اند، نگهداری و تقویت می‌گردند.

دامنه
در مناطق پرباران از نوع دیگری رخبام به نام «دامنه» نیز استفاده می‌گردد. دامنه‌ها نیز همانند کله شیری‌ها عملاً ادامه سقف بنا محسوب شده اما تمامی عمق ایوان را پوشش می‌دهند و شیب آنها از کله شیری‌ها بیشتر است. به تبع فرم این رخبام که ادامه سقف شیبدار می‌باشد، سازه، مصالح و پوشش آن نیز مشابه سقف است. طول دامنه‌ها بسته به عمق ایوان و میزان شیب سقف متغیر می‌باشد و گاه (با شیب) تا کف ایوان ادامه می‌یابد. دفع آب در این رخبام‌ها مستقل از ناودان بوده و شیب سقف است که آب باران را به خارج بنا هدایت می‌نماید.

منبع:
1. مرزبان، پرویز و معروف، حبیب، فرهنگ مصور هنرهای تجسمی (معماری، پیکره‌سازی، نقاشی)، ویرایش سوم، تهران: سروش ۱۳۷۷ خورشیدی.
2. Wikipedia-bijdragers, «Cymatium,» Wikipedia, de vrije encyclopedie, (accessed juli ۲۷, ۲۰۰۸).
3. فرهنگ واژهٔ معماری سنتی سعید فلاح فر
4. معماری و شهر سازی سنتی در کشورهای اسلامی تالیف و ترجمهٔ مهندس هانیه اخوت، مهندس نینا الماس فر، دکتر محمد رضا بمانیان
5. تحقیق در معماری گذشتهٔ ایران تالیف پیرنیا تدوین غلامحسین معماریان

 




طبقه بندی: فن شناسی مرمت و معماری، واژه شناسی مرمت و معماری،

بارو
استفاده از کلمه بارو به دوره ساسانیان باز می گردد و به استحکاماتی اطلاق می شده که اطراف شهرها و یا روستاها و بیش از همه، قلعه ها می ساخته اند تا خطر حمله راهزنان یا دشمنان را دفع کنند.
بیش تر شهرهای تاریخی یا قلعه های به جا مانده از دوران باستان، محصور در دیواری است که گاهی پی و ریشه آن چندین متر پهنا دارد. بخش فوقانی این دیوارها به شکل دالانی است که به پاسبانان امکان فعالیت دفاعی می دهد. دالان ها با برج های دیده بانی قطع می شدند. برج ها در قسمت هایی تعبیه می شدند که تمامی چشم انداز بیرون حصار در دیدرس دیده بانان قرار بگیرد.
از طرف دیگر مهاجمان نیز پیش رفته ترین فنون را به کار می گرفتند تا راهی به میان حصار باز کنند. محاصره و قطع ارتباط ساکنان قلعه ها با دنیای خارج قدیمی ترین این روش ها است. منجنیق و عراده و آوردن توپ های باروتی در پای حصارها، روش های پیش رفته تر برای شکستن حصار قلعه ها بودند. استفاده از فیل های مسلح نیز در دوره ای از تاریخ سرزمین ما رایج بود. فیل ها به کوبه هایی مجهز بودند که می توانستند باروها را فرو بریزند. روش رایج دیگر استفاده از ظرف های نفت بود. این ظرف های شعله ور را با فلاخن به داخل حصار پرتاب می کردند.
باروها معمولاً از خشت خام ساخته می شدند. ولی در مناطق کوهستانی استفاده از سنگ نیز رایج بود. در مناطق جنگلی که الوارهای چوبی در دسترس بود، باروها ترکیبی از چوب و خشت بود. در دوره هایی نیز به خصوص برای حفاظت از قلعه درباریان از آجرهای کوره ای استفاده می شد و استحکامات قوی تری ساخته شده اند که تعدادی از این حصارها تا هم اکنون نیز باقی مانده اند.
خندق
خَندَق (به پارسی سره: کَندَگ) نهر پرآب یا خشک و دست‌ساخت است که در قدیم گرداگرد شهر یا لشکرگاه می‌کندند تا از ورود دشمنان یا سیل جلوگیری شود.
در راستای قسمت درون‌شهری خندق نیز معمولاً حصاری با برج و بارو ساخته می‌شد.
واژهٔ خندق عربی‌شدهٔ واژهٔ پارسی میانه کَندَگ و به معنی «کَنده» است. در زبان‌های کهن ایرانی چون اوستایی و فارسی باستان، ریشهٔ «کن» به معنی «کندن» امروزی به‌کار می‌رفته‌است و «فرکنتن» یعنی آغازبه‌ساختن ساختمان یا شهر.
دروازه
ورودی در شهرهای قدیم ایران به طور اخص در کلیت شهر مورد توجه بود. در شهرهای امروزی مفهوم ورودی عینیت کالبدی مطلوب خود را از دست داده است و در برنامه ریزیها و طرحهای رسمی شهری چندان عنایتی به آن نمی شود. اکثر شهرهای فعلی ایران با کیفیت فضایی ناخوشایند و عدم انتظام کالبدی و نیز کارکردهای عمدتاً کارگاهی محمل اغتشاش بصری بوده و در روندی از ادراک شهر و نیز تلقی کلیت آن، سیمای عینی و منظر ذهنی نامطلوبی برجا می گذارد. گره‌های مهم در کنار پذیرایی به شهر آمدگان محل عبور عده زیادی از افراد بوده و سیمای آن شهر با تلقی کلی از این فضا در ذهن آنان نقش می بندد. کاربریهای موجود در ورودی شهرها در اغلب موارد نقش کاروانسراهای برون شهری را بر عهده می گیرند و عده ای برای تجدید قوا، استراحت، سرویس وسایل نقلیه و ... در این مکانها توقفی موقتی دارند. بکارگیری عناصر نشانه ای درمدخل شهرها عاملی در ساماندهی ورودی شهرهاست که ریشه تاریخی دارد و نقش آنها با برج‌ها، مناره‌ها و میل‌ها و ... که نوعی معرف و راهنمای راه بودند قابل مقایسه است.
برج
بطور کلی ساختمانهای منفرد که با فرم پلان مربع یا دایره یا مشابه آن مانند ستاره یا صلیب شکل باشد واز طرفی ارتفاع آن بلندتر از قطر دایره محاطی پلان باشد برج نامیده می شود.
خصوصیات معماری برجها بدین شکل است که از محیط اطراف به شکل یکسان تاثیرپذیر بوده ونسبت به آن عکس العمل متقارن نشان می دهند وعملکرد مستقل نیز دارند.
انواع برج
تناسب محیط یا قطر ساختمان برجها با ارتفاع آن تعیین کننده نوع برج از نظر هندسی آن می باشد.
معماری برج ها
معمولا در برج ها سعی می شود که معماری آن به شکل متقارن وکلیه خطوط ارتباطی در هسته مرکزی قرار گیرند.این عملکرد از لحاظ انتقال نیروهای افقی وبه منظور مقابله با زلزله وحفظ پایداری برج ارجح است.همچنین دیافراگمهای افقی در اطراف هسته مرکزی به شکل متقارن قرار می گیرند وبه لحاظ ارتفاع برج حفظ تقارن معماری ودر نتیجه سازه آن وتقارن در طراحی وبارگذاری از اهمیت ویژه ای برخوردار است. به منظور صرفه جویی در استفاده از اراضی وحفظ فضای سبز وباز،استفاده از ارتفاع برای ساختمانها در شهرهای بزرگ توصیه می گردد، زیرا هزینه های تاسیسات زیر بنایی در شهرهای بزرگ وتحمیل آن به ارگانهای مملکتی ودر نتیجه به عموم مردم، باعث می شود که بیشتر از ارتفاع استفاده شود وضمنأ با در نظر گرفتن عواملی مانند زلزله،مقاومت زمین وشرایط ایمنی ارتفاع مناسب ساختمانها را تعیین می نماید.
علاوه بر برج های مسکونی،برج ها برای کاربریهای دیگری مانند اداری – تجاری وغیره استفاده شده است. لیکن به طور کلی جهت سکونت برجهای بسیار بلند مناسب نبوده و برجهای متوسط مناسبت تر می باشد.برجهای بلند دارای مسائل و مشکلات شناخته شده و یا در حال طراحی می باشند.ساخت و کاربری برج ها در کشورهای مختلف نیز در رابطه با محدودیت زمین وتراکم و استفاده حداکثر از زمین بوده و به طور کلی از نظر اقتصادی چنانچه هزینه ساخت یک متر مربع بنا از قیمت زمین کمتر باشد، طبیعتا ساختمانهای بلند با صرفه تر بوده و مورد استفاده قرار می گیرند.
 کبوترخانه
کبوترخانه‌ها یا کفترخانه‌ها، که بدان‌ها کبوترخان نیز اطلاقمی‌شده،ساختمان‌هایی کهن هستند که معمولاً به شکل استوانه ساخته می‌شده‌اند. کبوترخانه‌ها برای گردآوری کود کبوترها و دیگر پرندگان، جهت مصارف کشاورزی ساخته می‌شده‌است.
از دیرباز، برای استفاده از گوشت و کود کبوتران، ساختن کبوترخان معمول بود. در هنگام حمله دشمنان جهت در امان ماندن از گزند دشمن به این مکان ها پناه می بردند. ساخت چنین بناهایی در حوالی اصفهان و یزد معمول بوده‌است.

منجنیق
منجنیق (معرب منجنیک و من‌چه‌نیک) اسلحه‌ای باستانی است که برای پرتاب اشیا بدون نیاز به مواد منفجره استفاده می‌شد. گویا منجنیق در سال ۳۹۹ قبل از میلاد در شهر سریکیوس سیسیل اختراع شده‌است. منجنیق‌های اولیه، فقط قادر به پرتاب اشیای کوچکی مثل سنگ‌های ۵ تا ۱۲ کیلوگرمی را پرتاب کنند اما رفته رفته به قدرت آن‌ها افزوده گشته و منجنیق‌های جدید که همانند تیر و کمان کار می کردند، می توانستند سنگ‌های گداخته و با وزنی تا حدود ۵۰ کبلو گرم را پرتاب کنند. با وجود اینکه انگلیسی‌ها و چینی‌ها باروت داشتند و با توپ و موشک‌های فیتیله ای دشمن را هدف قرار می دادند، ولی هنوز منجنیق ایمن تر و قوی تر بود. البته وسایلی نیز بوده اند که چوب بلند سنباده شکلی داخل آن‌ها قرار می دادند که از آن برای تخریب دیوارها استفاده می نمودند ولی منجنیق‌ها بیشتر برای کشتن تعداد زیادی سرباز یا تخریب سریع بناها استفاده می شده است. کم کم با رسیدن تفنگ و باروت به سراسر جهان، منجنیق‌ها به شکل توپ در آمده و با پرتاب گلوله‌های بزرگی که داغ بودند، قدرت تخریبی بسیاری داشتند.
قلعه دختر
می گویند به این علت نام این قلاع را قلعه دختر گذاشته اند که نشان از عدم فتح این قلعه توسط دشمنان دارد.افسانه ای در باب قلعه دختر وجود دارد که بنابر آن، دختری بر این قلعه فرمانروایی داشته که با در دست داشتن طلسمی آن را ناگشودنی ساخته بود.اما پژوهش های تاریخی ثابت کرده که نامگذاری کلمه "دختر" روی این قلعه مسلما علت ویژه ای داشته است. شاید یکی از علل آن این است که در فرهنگ ایرانی مظهر دست نخوردگی می باشد و استفاده از نام دختر در قلعه ها، اشاره ای ضمنی به غیر قابل تسخیر بودن آن قلعه ها توسط دشمنان مهاجم و در واقع بکر بودن آنان است.

منبع: نگارنده

 

 




طبقه بندی: شهر و شهرسازی، واژه شناسی مرمت و معماری،

تاریخ : شنبه 1393/06/29 | 10:39 ق.ظ | نویسنده : پیمان سلیمانی روزبهانی


معماری در لغت به معنای علم بنایی و ابعاد سازی آمده است و معمار به معنای بسیار عمارت كننده آنكه عمارت كند وموجب رونق و تعالی گردد وعمارت نیز به معنی آبادی است. لغات هم ریشه معماری و عمارت نیز همه معنایی از آبادانی و زندگی و حیات را درخود دارند. معمر به معنای طویل العمر، معمر به معنای منزل فراخ با آب و گیاه ومردم است. معمور یعنی آبادان آباد مسكون و دارای جمعیت از مردمان (لغت نامه دهخدا).
در قرآن نیز در مواردی به ساختن و معماری و یا عمارت كه ریشه معماری دارد، اشاره شده است. هنگامی كه خدا می‎فرماید “عمروالارض” یعنی زمین را آباد كنید و زمین بنایی والا می باشد. تعمیر هم از همین ماده است و همچنین عمر نیز به معنای تعمیر بدان بواسطه روح است واگر زیارت خانه خدا هم عمره می گویند باز به همین خاطر است كه زیارت مردم مایه آبادانی بیت الله الحرام است. در تفسیرالمیزان مجموعه این معانی (لغوی و قرانی) نشان می دهد كه مفهوم “معماری” عمیق‎تر از ساختن به تنهایی و ابعادش وسیعتر از به وجود آوردن كالبد یك ساختمان می‎باشد كه مفاهیمی مانند زنده‎سازی و احیاء و تداوم وحیات وآبادانی را درخود نهفته دارد یا به عبارت دیگر معماری همواره به معنای ایجاد فضایی با روح و حیات تصور می گردد. در این جا در مقام تعریف معماری باید به چند نكته زیر توجه كنیم:
اول اینكه در معماری همیشه معرفت و عمل به هم پیوسته است وسیر ازمعرفت به عمل واجرا معماری را پدید می آورد. دیگر اینكه اثرمعماری همواره در پیوند با محیط مطر ح است و بدون ارتباط با محیط و بافت اطرافش شكل نمی‎گیرد و تعریف نمی شود. بدین ترتیب از مجموعه تمامی آنچه به اجمال بیان شد بطور خلاصه می توان گفت كه:
معماری نوعی عمل خلاقانه است كه مقصود آن شكل دادن به فضای زیست انسان در تمامیتش می‎باشد و گستردة آن از جوابگویی به نیازهای انسانی در پیوند با محیط و طبیعت تا بیان عواطف و اعتقادات او طیف وسیعی را در برمی‎گیرد.
معمار
سازنده عمارت, عمارت کننده, کارشناس و استاد در کارهای ساختمانی (صفت اسم) 1- کسی که طرح و نقشه ساختمانی را کشد و در بنای آ ن مراقبت کند: [مهندسان روشن روان و معماران کاردان طرح شهری برکشیدند.] ( ظفر نامه یزدی. چا.امیر کبیر 2) 385 - بنا (برای بالا بردن مقام وی). یا معمار ارباب. مباشر مالک ملک ( تاریخ قم ). یا معمار مخصوص. معمار دربار شاه: [حاجیابولحسن معمار مخصوص.] (مراه البلدان ج 1 ضمیمه ص 3) 25 - عمارت کننده تعمیر کننده آبادانی کننده. بسیار عمارت کننده و این صیغه مبالغه است چنانکه منعام به معنی مرد بسیار بخشش.

واژهٔ «معمار» در عربی  از ریشهٔ «عمر» به معنی عمران و آبادیه، « معمار = بسیار آباد کننده » 
در فارسی نیز معادل كلماتی چون رازیگر و یا  «مهراز» برای آن آمده است. مهراز  از دو بخش «مه» + «راز» ، « مه به‌ معنای بزرگ »  و «راز به ‌معنای سازنده»  تشكیل شده است. معماری ایرانی در واقع بیانگر راز و رمز هستی است که به زبان رمز هندسه بیان می گردد. بی سبب نیست که پیش از ورود اعراب به ایران، معماری را مهرازی یعنی پرداختن به والاترین راز می خوانده اند و به استاد معمار، مهراز می گفته اند.

در لاتین هم واژه "architect" از دو بخش  archi به معنای سرپرست و tecton به معنای سازنده درست شده که کاملاً همتراز با واژه ی مهراز می‌باشد.

معمار باشی
1 - رئیس معماران (صفویه قاجاریه):[ محمد ابراهیم خان معمار باشی...] (مرات البلدان. ج 1 ضمیمه ص 2.) 25 - عنوان احترام آمیز معمار.
معمار خانه
(اسم) یکی از ادارات دربار در عهد قاجاریه که وظیفه آن تعمیر عمارات سلطنتی بود: [معمار خانه: محمدابراهیم خان] (مراه البلدان ج 1 ضمیمه ص 25).
معماری
1- عمل و شغل معمار. 2- عمارت آبادانی: [این فسانه از بهر آن گفتم که تا آنگه که معماری این مزرعه بتو مفوض است نگذاری که بی عمارت گذارند]. (مرزبان نامه. تهران سال 1317 ص 292). [با این مقدمات معماری ولایت خوارزم بدو ارزانی داشتیم.] (التوسل الی الترسل. 112) بنایی و علم بنایی و شغل معمار یا آبادانی.

 




طبقه بندی: واژه شناسی مرمت و معماری،

تاریخ : جمعه 1392/08/17 | 04:46 ب.ظ | نویسنده : پیمان سلیمانی روزبهانی

بر اساس تعریف فرهنگ معین، قنات راهی است كه در زیر زمین می كنند تا آب از آن جریان یابد (كاریز) جمع آن قنوات است و به دیگر زبان: قنات تأسیسات آبی است كه آب ساكن و پنهان موجود در زیرزمین را با حفر كانالی (كوره، رایین) در درون خاك، بر روی سطح زمین جاری می سازد. اجرای قنات با جایجایی خاك در درون زمین (برای یك بار) آب مستمر را جریان می دهد كه در صورت ریزش (جا به جایی خاك در قنات خارج از طرح مقنی) انسداد مسیر آب جاری حتمی است.
مقنی با استمداد از مواد و مصالح ساختمانی و با اعمال ترفندهایی ویژه، عمل حفر را انجام داده و از جابجایی بعدی خاك نیز جلوگیری می نماید تا این شریان حیات بخش مستمراً تداوم یابد. بخشی از عملیات فنی در قنات، آبی خاكی است.
عوامل بسیاری بر روی ساختار فیزیكی و شیمیایی خاك اثر می گذارد. این عوامل عبارتند از: دانه بندی، مواد و مصالح تشكیل دهنده خاك، دانه بندی خود خاك، درصد تراكم، لایه بندی، ارتفاع لایه، نحوه استقرار لایه ها و همجواری شان با هم، چسبندگی، رطوبت، آب و ... اساساً جابجایی در درون یا روی پوسته ی خاك و یا كم و زیاد شدن آب و رطوبت اثرات مثبت یا منفی بر ساختار فیزیكی شیمیاییِ حوزه عملیات خاكی بر جا می گذارد.
آب به سه صورت غرقابی (نیروی جاذبه  موئینگی همسو)، تماسی (نیروی جاذبه و موئینگی متقابل)، و غشایی (رطوبت اشباع در هوا) بر روی اجسام اثر دارد و همه مواد (به استثنای آذرین ها) مقدار متناهی آب و رطوبت بخود جذب می كنند. مواد و مصالح ساختمانی و هر نوع خاك توان تحمل فشار، كشش، برش و فرسایش... ویژه خود را داراست و در برابر نیروهای وارده عكس العمل خاصی نشان می دهد.
قنوات تأسیساتی پیچیده هستند كه عمده عناصر آنها عبارتند از:
تأسیسات بیرون خاك:
هرنج (مظهر) استخر، نهرها و مقسم ها و تأسیسات درون خاك: مادر چاه، تران (با آبدهی زیاد)، تره كار (با آبدهی كم)، خشكه كار (انتقال دهنده آب)، میله (ارتباط دهنده كوره به سطح زمین) شامل می شود.
به علت جابجایی خاك در میله، كوره و پشته، فرم تثبیت شده خاك پس از میلیون ها  سال تغییر می یابد و فرم ایستایی جدیدی بوجود می آید. جریان آب پس از ورود به مادر چاه با سرعتی متفاوت به طرف دشت در درون زمین (كوره) جاری می شود و جریان طبیعی قبل به حركتی جدید تبدیل می شود.
مقنی با بكارگیری و مدد از مواد و مصالح ساختمانی جهت تثبیت جدید مسیر آب زیر زمینی و با اتكا به دانش زمین شناسی, خاك شناسی, گیاه شناسی, اقلیم , سنگ شناسی و حتی آگاهی های فطری حیوانات و دام ... به اهداف خود دست می یابد.
انواع تدابیر (ساختمانی)
الف ) حفاری در درون صخره ها ,سنگ وخاك رس (بدون استفاده از مصالح ساختمانی)
ب ) حفاری در زمین رمل و خاك با چسبندگی كم (با استفاده ازمواد ومصالح ساختمانی)
ج ) حفاری در درون خاك با استفاده از مكمل ها ( آهك , ویبره , مخلوط و...)
د) حریم حفاظتی و تنقیه قنات
لازم به ذكر است با توجه به طول كوره قنوات ایران (مسیر حركت آب از مادر چاه تا هرنج) معمولاً از روش های مذکور استفاده می شود. در هر نوع خاك, عملیات خاكی درمیله آسان تر از كوره است. ضمنا میله قنات برشی از ساختار عمودی و كوره برشی افقی از وضعیت و كیفیت فرم خاك مستقر در منطقه را به آگاهی مقنی می رساند. این نوع شناخت، رهنمودهای لازم را جهت تداوم عملیات اجرایی در اختیار تیم حفاری قرار می دهد.

منبع: جزوه سازه های سنتی، دکتر تهرانی، دانشگاه شهید بهشتی




طبقه بندی: فن شناسی مرمت و معماری، واژه شناسی مرمت و معماری،

تعداد کل صفحات : 2 :: 1 2

  • سامان | اخبار | خرید اینترنتی