تبلیغات
میراث زمان - بوم
تاریخ : یکشنبه 1394/03/24 | 07:28 ب.ظ | نویسنده : پیمان سلیمانی روزبهانی


صمیمیت توام با رنجی كه در زندگی در بناهای خشتی نهفته است، نمایانگر، برخورد و مقابله مردم در برابر عوامل جدی و موانع طبیعی و حتی فراز و فرود تاریخی و شرح گذشته‌های دور و نزدیكی قومی در تركیب بندی آبادی‌ها و كیفیت بناهای آن قوم است. این كه مردم در گذشته چگونه به طبیعت اطراف خویش با خاك، سنگ، چوب و مصالح دیگر انس و الفت گرفته و آنها را تا چه حد تحت اختیار خویش درآورده‌اند در خور تامل و تفكر است. عوامل بسیار دست در دست هم داده تا ذوق و توان استفاده بهتر از مصالح طبیعی را به قومی بدهد كه با دقت و شكیبایی تمام، به این ابزارها شکل بدهد و آنها را به دلخواه خویش درآورد و به بهترین حالت از آنها استفاده كند. امكانات محدود و نیازهای متنوع، فكرها را به كار انداخته تا از ساده‌ترین مواد طبیعت یعنی خاك زیباترین ترکیب ها را به وجود آوردند و چه دلنشین است که فقط خاک در قالب چینه‌های روی هم نهاده و خشت‌های مكعبی این گونه سطوح و حجم‌های چشم‌نواز را به وجود آورد. خشت تجربه نسل‌های گذشته مرحوم پیرنیا در بررسی ویژگی‌های معماری ایران به استفاده از مصالح بوم آورد اشاره می‌كند یا به عبارت ساده‌تر استفاده از مواد و مصالح بومی هر محل را یكی از خصوصیات و توفیق‌های معماری ایرانی اعلام می‌كند. معماری خشتی ایران كه حداقل از تاریخی نزدیك به 9 هزار سال برخوردار است یكی از جذاب‌ترین پدیده‌های معماری ایران محسوب می‌شود. خشت تجربه ارزشمند نسل‌های گذشته است. امروز اگر چه استفاده از مصالح جدید باعث عقب‌نشینی خشت در معماری ایران شده اما با این وجود هنوز بخشی از جوامع روستایی ایران همچنان از خشت استفاده می‌كنند و این به دلیل ویژگی‌های خاص این مصالح است. ارزانی، دسترسی ساده به مواد و مصالح در هر نقطه از كشور سبب شده كه در جوامع متوسط ایران همواره از خشت استفاده كنند كه خود بیانگر خصوصیات طبقات اجتماعی ایران است. زیرا طبقات مرفه‌تر و دولتیان سنگ و آجر را ترجیح می‌دادند. افزون بر این استفاده از خشت با اعتقادات توده‌های مردم نیز در ارتباط است. خشت به دلیل داشتن تاریخ مصرف بین 50 تا 70 سال با عمر متوسط جامعه ایرانی برابری می‌كند و از این نظر خشت به ناپایداری و بی‌اعتنایی جهان مادی تاكید دارد. خشت نه تنها در ایران به عنوان یك مصالح ساختمانی همواره مورد توجه بوده و با اقلیم و تغییرات درجه حرارت سازگار است، بلكه به دلیل فیزیك خاص آن و موادی كه با گل تركیب می‌شوند تا به صورت خشت درآیند در ایجاد تعادل حرارتی در محیط‌های مسكونی از اهمیت ویژه‌ای برخوردارند. خشت علاوه بر این كه از جهات گوناگون اهمیت دارد در شناخت سیر تحول و تكامل معماری ایرانی نیز از جایگاه قابل توجهی برخوردار است و در واقع شاخص ارزشمندی در جهت شناخت و اصل ادوار تكامل زندگی در ایران است و با مشخص شدن شكل خشت‌های موجود در لایه‌های باستانی و باستان‌شناسی، سیر تكامل معماری نیز روشن می‌شود. بررسی‌های كارشناسی نشان می‌دهد انواع گوناگون خاك برای ساختن خشت و آجر مناسب بوده و از قدیم در بین‌النهرین و ایران به كار می‌رفته است. برخی از مواد خاكی از پوسیدن سنگ‌های درونی یا سنگ رس به دست آمده و گل حاصل از آن دارای انعطاف‌پذیری بیشتری در معماری است. انعطاف‌پذیری خشت منجر به شكل‌گیری انواع گوناگون معماری خشتی در شهرهای ایران شده است. و از سوی دیگر جدا از ویژگی‌ها و مزایای مصالح خشتی یكی از عوامل اصلی كه در كاربرد خشت و آجر به عنوان مصالح اصلی بنایی در برخی از مناطق ایران و بین‌النهرین تاثیر داشته كمبود سنگ مناسب در این مناطق بوده كه شرایط را برای ساخت خشت و آجر و كاربرد آنها در ساختمان سازی مهیا می‌كرده است. بر همین اساس از دوران‌های پیشین مصالح خاكی در این مرزها به كار گرفته شده و هیچ گاه نیز از روایی آنها كاسته نشده است.


منبع: 1. مجموعه مقالات اولین كنگره تاریخ معماری و شهرسازی ایران ارگ بم.

         2. پروژه مرمت تخت جمشید خانم پیلیا انتشارات انجمن آثار ملی ایران.




طبقه بندی: اقلیم و معماری، مبانی نظری مرمت و معماری،

  • سامان | اخبار | خرید اینترنتی