تبلیغات
میراث زمان - برخی از استحکامات نظامی و دفاعی شهرهای قدیم

بارو
استفاده از کلمه بارو به دوره ساسانیان باز می گردد و به استحکاماتی اطلاق می شده که اطراف شهرها و یا روستاها و بیش از همه، قلعه ها می ساخته اند تا خطر حمله راهزنان یا دشمنان را دفع کنند.
بیش تر شهرهای تاریخی یا قلعه های به جا مانده از دوران باستان، محصور در دیواری است که گاهی پی و ریشه آن چندین متر پهنا دارد. بخش فوقانی این دیوارها به شکل دالانی است که به پاسبانان امکان فعالیت دفاعی می دهد. دالان ها با برج های دیده بانی قطع می شدند. برج ها در قسمت هایی تعبیه می شدند که تمامی چشم انداز بیرون حصار در دیدرس دیده بانان قرار بگیرد.
از طرف دیگر مهاجمان نیز پیش رفته ترین فنون را به کار می گرفتند تا راهی به میان حصار باز کنند. محاصره و قطع ارتباط ساکنان قلعه ها با دنیای خارج قدیمی ترین این روش ها است. منجنیق و عراده و آوردن توپ های باروتی در پای حصارها، روش های پیش رفته تر برای شکستن حصار قلعه ها بودند. استفاده از فیل های مسلح نیز در دوره ای از تاریخ سرزمین ما رایج بود. فیل ها به کوبه هایی مجهز بودند که می توانستند باروها را فرو بریزند. روش رایج دیگر استفاده از ظرف های نفت بود. این ظرف های شعله ور را با فلاخن به داخل حصار پرتاب می کردند.
باروها معمولاً از خشت خام ساخته می شدند. ولی در مناطق کوهستانی استفاده از سنگ نیز رایج بود. در مناطق جنگلی که الوارهای چوبی در دسترس بود، باروها ترکیبی از چوب و خشت بود. در دوره هایی نیز به خصوص برای حفاظت از قلعه درباریان از آجرهای کوره ای استفاده می شد و استحکامات قوی تری ساخته شده اند که تعدادی از این حصارها تا هم اکنون نیز باقی مانده اند.
خندق
خَندَق (به پارسی سره: کَندَگ) نهر پرآب یا خشک و دست‌ساخت است که در قدیم گرداگرد شهر یا لشکرگاه می‌کندند تا از ورود دشمنان یا سیل جلوگیری شود.
در راستای قسمت درون‌شهری خندق نیز معمولاً حصاری با برج و بارو ساخته می‌شد.
واژهٔ خندق عربی‌شدهٔ واژهٔ پارسی میانه کَندَگ و به معنی «کَنده» است. در زبان‌های کهن ایرانی چون اوستایی و فارسی باستان، ریشهٔ «کن» به معنی «کندن» امروزی به‌کار می‌رفته‌است و «فرکنتن» یعنی آغازبه‌ساختن ساختمان یا شهر.
دروازه
ورودی در شهرهای قدیم ایران به طور اخص در کلیت شهر مورد توجه بود. در شهرهای امروزی مفهوم ورودی عینیت کالبدی مطلوب خود را از دست داده است و در برنامه ریزیها و طرحهای رسمی شهری چندان عنایتی به آن نمی شود. اکثر شهرهای فعلی ایران با کیفیت فضایی ناخوشایند و عدم انتظام کالبدی و نیز کارکردهای عمدتاً کارگاهی محمل اغتشاش بصری بوده و در روندی از ادراک شهر و نیز تلقی کلیت آن، سیمای عینی و منظر ذهنی نامطلوبی برجا می گذارد. گره‌های مهم در کنار پذیرایی به شهر آمدگان محل عبور عده زیادی از افراد بوده و سیمای آن شهر با تلقی کلی از این فضا در ذهن آنان نقش می بندد. کاربریهای موجود در ورودی شهرها در اغلب موارد نقش کاروانسراهای برون شهری را بر عهده می گیرند و عده ای برای تجدید قوا، استراحت، سرویس وسایل نقلیه و ... در این مکانها توقفی موقتی دارند. بکارگیری عناصر نشانه ای درمدخل شهرها عاملی در ساماندهی ورودی شهرهاست که ریشه تاریخی دارد و نقش آنها با برج‌ها، مناره‌ها و میل‌ها و ... که نوعی معرف و راهنمای راه بودند قابل مقایسه است.
برج
بطور کلی ساختمانهای منفرد که با فرم پلان مربع یا دایره یا مشابه آن مانند ستاره یا صلیب شکل باشد واز طرفی ارتفاع آن بلندتر از قطر دایره محاطی پلان باشد برج نامیده می شود.
خصوصیات معماری برجها بدین شکل است که از محیط اطراف به شکل یکسان تاثیرپذیر بوده ونسبت به آن عکس العمل متقارن نشان می دهند وعملکرد مستقل نیز دارند.
انواع برج
تناسب محیط یا قطر ساختمان برجها با ارتفاع آن تعیین کننده نوع برج از نظر هندسی آن می باشد.
معماری برج ها
معمولا در برج ها سعی می شود که معماری آن به شکل متقارن وکلیه خطوط ارتباطی در هسته مرکزی قرار گیرند.این عملکرد از لحاظ انتقال نیروهای افقی وبه منظور مقابله با زلزله وحفظ پایداری برج ارجح است.همچنین دیافراگمهای افقی در اطراف هسته مرکزی به شکل متقارن قرار می گیرند وبه لحاظ ارتفاع برج حفظ تقارن معماری ودر نتیجه سازه آن وتقارن در طراحی وبارگذاری از اهمیت ویژه ای برخوردار است. به منظور صرفه جویی در استفاده از اراضی وحفظ فضای سبز وباز،استفاده از ارتفاع برای ساختمانها در شهرهای بزرگ توصیه می گردد، زیرا هزینه های تاسیسات زیر بنایی در شهرهای بزرگ وتحمیل آن به ارگانهای مملکتی ودر نتیجه به عموم مردم، باعث می شود که بیشتر از ارتفاع استفاده شود وضمنأ با در نظر گرفتن عواملی مانند زلزله،مقاومت زمین وشرایط ایمنی ارتفاع مناسب ساختمانها را تعیین می نماید.
علاوه بر برج های مسکونی،برج ها برای کاربریهای دیگری مانند اداری – تجاری وغیره استفاده شده است. لیکن به طور کلی جهت سکونت برجهای بسیار بلند مناسب نبوده و برجهای متوسط مناسبت تر می باشد.برجهای بلند دارای مسائل و مشکلات شناخته شده و یا در حال طراحی می باشند.ساخت و کاربری برج ها در کشورهای مختلف نیز در رابطه با محدودیت زمین وتراکم و استفاده حداکثر از زمین بوده و به طور کلی از نظر اقتصادی چنانچه هزینه ساخت یک متر مربع بنا از قیمت زمین کمتر باشد، طبیعتا ساختمانهای بلند با صرفه تر بوده و مورد استفاده قرار می گیرند.
 کبوترخانه
کبوترخانه‌ها یا کفترخانه‌ها، که بدان‌ها کبوترخان نیز اطلاقمی‌شده،ساختمان‌هایی کهن هستند که معمولاً به شکل استوانه ساخته می‌شده‌اند. کبوترخانه‌ها برای گردآوری کود کبوترها و دیگر پرندگان، جهت مصارف کشاورزی ساخته می‌شده‌است.
از دیرباز، برای استفاده از گوشت و کود کبوتران، ساختن کبوترخان معمول بود. در هنگام حمله دشمنان جهت در امان ماندن از گزند دشمن به این مکان ها پناه می بردند. ساخت چنین بناهایی در حوالی اصفهان و یزد معمول بوده‌است.

منجنیق
منجنیق (معرب منجنیک و من‌چه‌نیک) اسلحه‌ای باستانی است که برای پرتاب اشیا بدون نیاز به مواد منفجره استفاده می‌شد. گویا منجنیق در سال ۳۹۹ قبل از میلاد در شهر سریکیوس سیسیل اختراع شده‌است. منجنیق‌های اولیه، فقط قادر به پرتاب اشیای کوچکی مثل سنگ‌های ۵ تا ۱۲ کیلوگرمی را پرتاب کنند اما رفته رفته به قدرت آن‌ها افزوده گشته و منجنیق‌های جدید که همانند تیر و کمان کار می کردند، می توانستند سنگ‌های گداخته و با وزنی تا حدود ۵۰ کبلو گرم را پرتاب کنند. با وجود اینکه انگلیسی‌ها و چینی‌ها باروت داشتند و با توپ و موشک‌های فیتیله ای دشمن را هدف قرار می دادند، ولی هنوز منجنیق ایمن تر و قوی تر بود. البته وسایلی نیز بوده اند که چوب بلند سنباده شکلی داخل آن‌ها قرار می دادند که از آن برای تخریب دیوارها استفاده می نمودند ولی منجنیق‌ها بیشتر برای کشتن تعداد زیادی سرباز یا تخریب سریع بناها استفاده می شده است. کم کم با رسیدن تفنگ و باروت به سراسر جهان، منجنیق‌ها به شکل توپ در آمده و با پرتاب گلوله‌های بزرگی که داغ بودند، قدرت تخریبی بسیاری داشتند.
قلعه دختر
می گویند به این علت نام این قلاع را قلعه دختر گذاشته اند که نشان از عدم فتح این قلعه توسط دشمنان دارد.افسانه ای در باب قلعه دختر وجود دارد که بنابر آن، دختری بر این قلعه فرمانروایی داشته که با در دست داشتن طلسمی آن را ناگشودنی ساخته بود.اما پژوهش های تاریخی ثابت کرده که نامگذاری کلمه "دختر" روی این قلعه مسلما علت ویژه ای داشته است. شاید یکی از علل آن این است که در فرهنگ ایرانی مظهر دست نخوردگی می باشد و استفاده از نام دختر در قلعه ها، اشاره ای ضمنی به غیر قابل تسخیر بودن آن قلعه ها توسط دشمنان مهاجم و در واقع بکر بودن آنان است.

منبع: نگارنده

 

 




طبقه بندی: شهر و شهرسازی، واژه شناسی مرمت و معماری،

  • سامان | اخبار | خرید اینترنتی