تبلیغات
میراث زمان - کاروانسرا در ایران
تاریخ : شنبه 1393/06/8 | 09:38 ب.ظ | نویسنده : پیمان سلیمانی روزبهانی

کاروانسراها زمانی نقشی مهم در حیات اجتماعی ایرانیان داشتند و هرگاه بر تعداد و کیفیت آنها افزوده می‌شد، نشان از رونق و رفاه اجتماعی و آسایش مردمان بود. پیشینه کاروانسرا در ایران به دوره باستان برمی‌گردد. شواهدی تاریخی حاکی از احداث این بناها در دوره هخامنشی است. در دوره‌های بعد نیز از اشکانیان تا دوران اسلامی همان اهتمام و اهمیت وجود داشت. تاریخ ایران پس از اسلام، سلسله صفویه نقطه عطفی است. پس از قرن‏ها حکومت‌های عاجل و نیم‌بند که در گوشه و کنار سرزمین‌های ایــرانی سر برمی‌آوردند و مرزها دائم پس و پیش می‌شدند، ایران دوباره به کشوری قدرتمند و مستقل با هویتی متمایز از همسایگانش تبدیل شد و داعیه خلافت عثمانیان را بر ممالک اسلامی رد کرد. پادشاهی صفوی با تاجگذاری شاه اسماعیل در تبریز در سال 907 هجری قمری رسما آغاز و با تسخیر اصفهان توسط افغان‏ها در سال 1135 هجری قمری پایان‏ می‏یابد.
عصر صفوی را دوران طلایی احداث کاروانسراهای بزرگ دانسته‏اند. در این زمان ضمن این که کاروانسراهای فراوانی ساخته شد بر حجم و وسعت کاروانسراها نیز افزوده شد؛ در زمان صفویه به موازات تعمیر و تأسیس راه‏ها و تقویت دستگاه راهداری کشور به امر ساخت و ساز بناهای کاروانی نیز کوششی فراوان به کار رفت. در واقع از زمان شاه‌عباس به بعد کاروانسراهای مخروبه و آسیب‌دیده سراسر کشور تعمیر و بازسازی شد. در عین‏ حال، تعداد بی‏شماری کاروانسرای جدید و آب‏انبارهای بزرگ در مسیر جاده‏های کشور بنا شد.
بهره‌وری کاروانسراها به ایجاد راه‌های ارتباطی نیز بستگی داشت و باید به امنیت و رفاه آن توجه بسیار و پیوسته می‌شد. اروپاییانی که به ایران عصر صفوی سفر کرده‌اند، از امنیت، نظم و ترتیب و سهولت تردد در آنها سخن گفته‌اند. همین اساس، به تعمیر و ایجاد بعضی راه‌های ارتباطی همت گماشته شد.
از معروف‏ترین اقدامات شاه‌عباس در این زمینه احداث راه‏های سنگفرشی بود. راه‏های سنگفرش در بسیاری از نقاط کشور (مانند مناطق شمالی و کویری) که به علت عدم‌وجود زمین سفت و سخت، حرکت چهارپایان و وسایل نقلیه چرخدار با مشکل مواجه بود، به وجود آمدند. از نظر برقراری امنیت در جاده‏ها در تاریخ عالم‏آرای عباسی آمده:
«برای تأمین امنیت راه‏ها مأموران ولایات مسئول بودند. ابتدا تحقیق کردنـــــــد که در هر ولایتی،معظم قاطعان طریق چه جماعت‏اند، همت بر فنا و اعدام این طبقه گماشتند، در اندک‏ زمانی اکثر سردمداران این گروه را به حسن سعی و تدبیر به دست آوردند. بعضی به مسلک‏ انقیاد و فرمان‏پذیری درآمدند و برخی دیگر را بی‏ملاحظه به شحنه سیاست سپرده خلایق را از شر آن طایفه آسودگی بخشیدند».
کوششی که شاه‌عباس برای ایجاد راه‌ها و کاروانسراها و استلزامات آن از جمله تأمین امنیت و آسایش داشت در چند وجه در هم‌تنیده و مرتبط قابل بررسی است. این وجوه همه برخاسته از این واقعیت تاریخی بود که ایران در شرایط جدید جهانی به هویتی مشخص دست یافته بود که در تعامل با سیاست صفویان، هم به اجرای منویات سیاسی آنها کمک می‌کرد و هم از برنامه‌های سیاسی آنها تأثیر می‌پذیرفت.
منابع:
ـ سیوری، راجر، ایران عصر صفوی، ترجمه کامبیز عزیزی (تهران: مرکز، 1389).
 ـ محمدحسن‌خان اعتماد‌السلطنه، منتظم ناصری، به کوشش محمد اسماعیل رضوانی، ج 2 (تهران: دنیای کتاب، 1364). 3 ـ شاردن، ژان، سیاحت‌نامه، ترجمه محمد محمدلوی عباسی (تهران: امیرکبیر، 1349).
ـ هیلن‌براند، رابرت، معماری اسلامی، ترجمه ایرج اعتصام، (تهران: شرکت‏ پردازش و برنامه‏ریزی شهری، 1377)‌.
ـ کیانی، محمدیوسف و کلایس، ولفرام،، کاروانسراهای ایران، ج 2، (تهران: سازمان ملی حفاظت آثار باستانی ایران، 1362 و 1363)‌.
ـ سیرو، ماکسیم، «کاروانسراهای بین راهی دوره صفوی، ایران» اصفهان در مطالعات ایرانی، ج 2، به کوشش رناتا هولود، ترجمه سید داود طبایی، (تهران: فرهنگستان هنر، 1385) صص 96 ـ 71.
ـ سیرو، ماکسیم، راه‏های باستانی ناحیه اصفهان و بناهای وابسته به آنها، ترجمه مهدی مشایخی، (تهران، سازمان ملی حفاظت آثار باستانی ایران، 1375)‌.
 ـ دایره‌المعارف تشیع، زیر نظر احمد صدر حاج سی جوادی، بهاءالدین خرمشاهی و کامران فانی، ج 13، (تهران، شهید سعید محبی، 1388)‌.
ـ تاورنیه، ژان باتیست، سفرنامه تاورنیه، ترجمه حمید ارباب شیرانی (تهران، نیلوفر، 1383)‌.

 




طبقه بندی: فرهنگ و تمدن ایران و جهان،

  • سامان | اخبار | خرید اینترنتی